از میان فیلم‌هایی که در دهه‌ی شصت از تلویزیون جمهوری اسلامی پخش می‌شد، یکی خیلی خوب در خاطرم مانده است. رسم آن زمان تکرار فیلم‌های پخش‌شده بود و برای همین به ندرت امکان داشت که فیلمی را که می‌خواهید ببینید، از دست بدهید. با این اوصاف برای همه‌ی بینندگان فرصتی پیش‌آمد که فیلمی مهجور به نام «خانواده‌ی پوآسونار» را تماشا کنند.

نام اصلی این فیلم Au bon beurre است، که معنی تحت‌الفظی آن کره‌ی خوب است؛ حدس می‌زنم که این عبارت کنایه از معنی دیگری باشد که هنوز بر من مکشوف نشده است. Au bon beurre از روی رمانی به همین نام ساخته شده است، و حکایت یک بقال بی‌اخلاق، محتکر و متقلب است که با سواستفاده از شرایط جنگ به ثروت کلانی می‌رسد (آقای پوآسونار). زمانی که جنگ به پایان می‌رسد، خانواده‌ی پوآسونار به طبقه‌ی محترم‌ها و متعین‌ها پیوسته‌اند.

فکر می‌کنم لازم نیست که برای خواننده‌ی هوشمند شرح دهم چرا این فیلم چنین تاثیر جدی‌ای بر من گذاشته است؛ مخلص کلام این که من نوجوان دهه‌ی شصت و جوان دهه‌ی هفتاد هستم؛ و حالا که سال‌های میانسالی خود را در تهران دهه‌ی هشتاد می‌گذرانم، موجوداتی مثل پوآسونار زیاد می‌بینم. با این تفاوت که این‌ها حتی بقال هم نبوده‌اند، اما اکنون خدم و حشمی دارند چندین برابر پوآسونار – گرچه چون خودشان فرومایه و بی‌مقدار.

خدا نکند که سر و کارتان به یک پوآسونار وطنی بیفتد (بدتر از آن‌ها پوآسونارهای کوچک و غبطه‌خورندگان به پوآسونارهاست)، چون از ته دل به او گله‌ خواهید کرد که چرا در چنین زمانه‌ای و چنین جایی به دنیا آمده‌اید.

در سریال تلویزیونی دایی جان ناپلئون (ساخته‌ی ناصر تقوایی)، صحنه‌ای وجود دارد که آقا‌جان دلش برای بازی تخته و رجزخوانی همراه آن تنگ‌شده است، و به تنهایی پشت نرد می‌نشیند و تاس می‌ریزد. آهنگی که تقوایی برای این صحنه انتخاب کرده بسیار به جا و شنیدنی است؛ «یک پوله خروس» اثر جواد بدیع‌زاده.

گوش من از بچگی به موسیقی ایرانی عادت نکرده، برای همین به ندرت به آن گوش می‌کنم. البته چند استثنا شنیدنی در موسیقی ایران کشف کرده‌ام. یکی از این استثناها جواد بدیع‌زاده است. آهنگ‌های ماشین مشتی ممدلی، شد خزان، یک‌پوله‌ خروس و... همیشه برایم شنیدنی و گاهی شاید حزن‌انگیز بوده‌اند.

بدیع‌زاده فرزند بدیع‌المتکلمین، یکی از روحانیون روشن‌اندیش و مشروطه‌خواه، بود. در محضر پدر و دایی‌اش به هنر آواز ایرانی و استفاده از آن در منبر آشنا می‌شود. ظاهرا در جوانی زندگی سختی داشته؛ چون فعالیت‌های سیاسی پدر موجب فراز و فرودهایی در زندگی خانواده می‌شده. در جوانی کارمند مجلس شورا می‌شود و گاه در مجلس‌‌های دوستانه برای انبساط خاطر دوستان، آواز می‌خوانده‌است.

بعدها به پیشنهاد بنگاه هیز مسترویس و پلی‌فون به خارج می‌رود و کارهایش را روی صفحه ضبط می‌شود. بیشتر تصنیف‌هایش را خودش می‌نوشته و به این ترتیب در کنار استادانی چون  صبا، تهرانی و نی‌داوود چندین اثر فوق‌العاده آبرومند از خودش به جا می‌گذارد. عاقبت هم نزدیک یک سال بعد از انقلاب سکته می‌کند و فوت می‌شود - خدایش رحمت کند.

جالب‌ترین چیز برای من، جسارت بدیع‌زاده در انتخاب موضوع تصنیف‌هایش است. وصف ماشین‌کرایه‌ای و سر و صدای بساطی خرده‌پای کنار خیابان در موسیقی ایرانی کاری است که جسارت می‌خواهد، آن هم در هفتاد هشتاد سال پیش. توجه کنید که او از خانواده‌ی محترم و مذهبی بلند شده و همان‌طور که گفتم کارمند مجلس بوده، با این وجود مضمون هنرش را از کوچه و بازار الهام می‌گرفته.

دلم می‌گیرد که امثال جواد بدیع‌زاده این قدر کمیاب هستند.

افرادی که در خانواده‌های پر جمعیت بزرگ‌شده‌اند و/یا روحیه‌ی جمعی دارند، در نقل کارهای خود بیشتر از صورت جمع افعال استفاده می‌کنند؛ مثلا: «رفتیم دیدیم که بسته‌ و همه معطل‌ موندن». اما اشخاصی که دور و اطراف‌شان خلوت‌تر بوده یا روحیات‌شان فردی‌تر است، افعال را به شکل مفرد به کار می‌برند.

دقت به نکات ظریف گاهی روشنگر است.

غذا درست کردن آخر هفته‌ای پرتنش در دفتر کار؛ مزه می‌دهد و روابط را صیقلی می‌کند.

پرسپولیس مرجانه ساتراپی را دیدم. چون کسانی خیلی از آن خوششان آمده بود و به اشتراک خاطرتشان با بخش‌هایی از داستان فیلم اشاره می‌کردند. از طرف دیگر منتقدان این فیلم را مخالفت و مایه‌ی تحقیر ایران و ایرانی می‌دانند. با کاندید شدن پرسپولیس برای کسب جایزه‌ی اسکار و احتمال برد این جایزه (البته آن هم از اغراض سیاسی خالی نخواهد بود) بی‌تردید بحث‌ها و صحبت‌ها بالا خواهد گرفت.

تا زمانی که برای هنرمندان داخل مقدور نباشد که آثاری بیافرینند شامل مشاهدات‌شان از یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ ایران، باید شاهد آثاری مثل پرسپولیس باشیم که در خارج از مرزها ساخته می‌شوند. روشن است که مردم ما سال‌های پر حادثه‌ای گذرانده‌اند: انقلاب، جنگ، سازندگی، اصلاحات و... ؛ و هر کدام آن‌ها در برخورد با این وقایع تفسیرها و تجربه‌هایی یگانه داشته‌اند که ممکن است الزاما با دیدگاه رسمی و پذیرفته شده، چندان همخوان نباشد. از میان آن‌ها تعدادی هم هنرمند هستند، و هنرمند دوست دارد حرف‌هایش را با هنرش بزند، همین طور که بقیه در کوچه و خیابان و تاکسی می‌زنند. بدیهی است که مردم از این کار قصد براندازی و آشوب ندارند، فقط می‌خواهند که مشاهدات خود را منعکس کنند، آن هم در خانه‌ی خودشان؛ همین طور است حالت و وضعیت هنرمندان.

پ. ن.: عنوان مطلب برگرفته از گفتگوهای فیلم است.

توجه: پیش از تحویل به مشتری این برچسب را بکنید.

این را بالای آیینه‌ی جلوی خودروی یکی از دوستان دیدم، بله ساخت وطن بود. بله خود او هم نکنده بود.

لحظه‌هایی که آدم‌ها را آشکار می‌کند کم نیست، اما بسیار زودگذر است. تجسس در احوال اشخاص را دوست ندارم اما این لحظات را به نحو عجیبی پاس می‌دارم. چون در خلاصه‌ترین صورت بیشترین اطلاعات را می‌دهند، البته اگر چشمانت را باز نگه‌داری: یک نگاه، یک باز دم، یک آن سکوت، یک خنده...

شاید برای همین است که عکس‌های پرتره را این قدر دوست دارم، خصوصا اگر موضوع آن آدم‌های عادی و عکاس کارش را بلد باشد. و شاید برای همین بود که زمانی از عکس‌گرفتن فراری بودم و حالا با آن خیلی راحت نیستم؛ بیشتر دوست دارم عکس بگیرم تا عکسم را بگیرند.